Nefsin İsteklerini Dizginlemek

Söz&Kalem Dergisi | Mustafa Gözel

 “Kendini kınayan nefse yemin ederim." (Kıyâmet, 2)
İslam düşüncesinde ve tasavvuf geleneğinde nefis, kelime anlamı olarak "bir şeyin zatı, kendisi, özü" anlamına gelmekle birlikte, terim olarak insanın maddi arzularının, hislerinin, hayvani ve dünyevi dürtülerinin kaynağı olan bir araçtır.
"Nefse ve onu şekillendirip düzenleyene; ona hem kötülük (fücur) hem de takva (sakınma) kabiliyetini ilham edene yemin olsun ki..." (Şems, 7-8)

İnsan mahiyeti, ontolojik olarak birbirine zıt iki kutbun kesişim noktasıdır. Yani maddi olan cismani boyut ile ruhi olan nurani boyut. İslam düşünce geleneğinde ve özellikle tasavvuf psikolojisinde bu iki kutup arasındaki dengeyi belirleyen en dinamik unsur nefis kavramıdır. Ahlaki ve manevi bağlamda insanı sadece cismani arzulara, heva ve hevese yönlendiren bu araç, insanoğlunun imtihanının başladığı yerdir. Kur'an-ı Kerim’de Hz. Yusuf’un (a.s) diliyle aktarılan, “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Şüphesiz, Rabbimin esirgediği dışında nefis sürekli kötülüğü emredicidir…” (Yusuf, 53) ayeti, bu yapının fıtri olarak kötülüğe ve sınırsızlığa olan meylini açıkça ortaya koyar.

“Nefsini arındıran (terbiye eden) kesinlikle kurtuluşa ermiştir. Onu karanlıklara gömen (günahlarla kirleten) ise ziyana uğramıştır.” (Şems, 9-10)
Nefis, mutlak surette yok edilmesi gereken bir düşman değil; terbiye edilmesi, arındırılması ve ruhun emrine verilmesi gereken fıtri bir binek ve imtihan vesilesidir. Bu noktada İslam’ın nefs terbiyesine yaklaşımı, diğer bazı inanç ve felsefi sistemlerden köklü bir biçimde ayrılır. Örneğin Hristiyanlık düşüncesinde nefis, adeta mutlak bir şer kaynağı ve "yok edilmesi gereken bir canavar" olarak kodlanmıştır. Katolik geleneğindeki rahip ve rahibelerin evlenmeme (bekarlık) yemini etmesi, manastır hayatına çekilerek dünyevi hazları tamamen öldürme ideali, nefsi ebediyen susturma çabasının kurumsallaşmış bir tezahürüdür. Benzer şekilde bazı Doğu dinlerinde de et yememek, dünyadan tamamen el etek çekmek manevi kurtuluşun yegane şartı olarak görülür. Oysa İslam antropolojisi, fıtratı körelten bu tarz bir ruhbanlığı reddeder.

Nitekim Enes bin Mâlik (r.a.) tarafından aktarılan şu meşhur rivayet, İslam’ın nefsani ihtiyaçları yok etmeyi değil, dengelemeyi hedeflediğini açıkça ortaya koyar:
Üç kişi, Peygamber’in (s.a.v.) eşlerinin evlerine gelerek Peygamber’in ibadet hayatı hakkında sorular sordular. Kendilerine bilgi verilince, bunu az bularak şöyle dediler: ‘’Biz nerede, Peygamber (s.a.v.) nerede? Onun geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır.’’

İçlerinden biri dedi ki: ‘Ben ömrüm boyunca geceleri hep namaz kılacağım.’ Diğeri: ‘Ben de hayatım boyunca hep oruç tutacağım, hiç ara vermeyeceğim’ dedi. Üçüncüsü ise: ‘Ben de kadınlardan uzak duracağım ve asla evlenmeyeceğim’ dedi.

Daha sonra Resûlullah (s.a.v.) onların yanına geldi ve şöyle buyurdu:
‘‘Şöyle şöyle söyleyen sizler misiniz? Allah’a yemin ederim ki, içinizde Allah’tan en çok korkanınız ve O’na karşı en derin saygıyı duyanınız benim. Buna rağmen ben bazen oruç tutar, bazen tutmam; gecenin bir kısmında namaz kılar, bir kısmında uyurum ve kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse, benden değildir.’’ (Sahîh-i Buhârî)

Bu örnek de tam olarak ilk başta değindiğimiz nefis ve irade dengesine dayanır: İslam nefsi yok etmeyi (hiç yemek yememeyi, evlenmemeyi) değil; onu helal dairesinde kontrol altında tutarak terbiye etmeyi emreder.

Bir tarladan iyi mahsul almanın yolu, tarlanın iyi işlenmesinden geçer. Eğer tarlaya iyi bir bakım yapılmazsa, yabani otlar ve dikenler her tarafı istila eder. İşte, insanın nefsi de tarla gibidir. Eğer terbiye edilmezse, kötü kabiliyetler boy gösterir. Eğer iyi bir terbiyeden geçse, ondan çok istifade edilir. Nefis, doğru bir irade terbiyesiyle karşılaştığında muazzam bir dönüşüm geçirebilir. Bediüzzaman Said Nursi’nin Risale-i Nur’da verdiği sinek misali bu hakikati gözlerimizin önüne sermektedir. Sinek, mikroplu ve semli (zehirli) maddeleri yiyip onları şifalı şuruplara damlatan küçücük birer istihale (dönüşüm) makinesidir. İşte insan nefsi de irade tarafından doğru yönlendirildiğinde; içindeki muzır (zararlı) duyguları, manevi kemalata dönüştürme potansiyeline sahiptir.

Resûlullah (s.a.v.) bir gazveden dönerken şöyle buyurmuştur: "Küçük cihaddan büyük cihada dönüyoruz." Sahabeler, "Büyük cihad nedir ey Allah'ın Resûlü?" diye sorunca, "Kulun kendi heva ve hevesine (nefsine) karşı yaptığı cihaddır" buyurdu. (Beyhakî, Kitâbü’z-Zühd)

İnsan, fıtratı gereği en evvel kendisini ve nefsini sever. Eğer nefis bu derece sevilmeye layıksa; o vücudu yoktan var eden, ona hayat veren ve onu sonsuz nimetlerle besleyen Cenab-ı Allah, o muhabbete ve ubudiyete çok daha fazla layıktır. Nefsin aczini ve fakrını anlayan insan, kendi benliğine olan körü körüne aşkı bırakıp İlahi Cemal ve Kemale ayna olur.

Risale-i Nur’da nefse olan şefkat ve sevginin ölçüsü net olarak çizilmiştir: “Nefsine muhabbet ise ona acımak, terbiye etmek, zararlı hevesattan men etmektir. O vakit nefis sana binmez, seni hevasına esir etmez. Belki sen nefsine binersin. Onu hevaya değil, hüdaya sevk edersin.” (On Yedinci Lem’a)

Nefis, bu dünyadaki imtihanın en kritik dengesidir. Eğitilmemiş bir nefs-i emmâre; bencil, Firavunvari bir ilahlık iddia eden, şerde cesur fakat hayırda ürkek bir zavallıdır. Ancak insana düşen görev bu cihazı köreltmek değil, kanaat kılıcıyla dizginlemektir.

"Ey huzura eren nefis! Sen O’ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön!" (Fecr, 27-28)