İslam hukukunda aklın korunması, insanın doğru düşünme, muhakeme etme ve bu muhakeme sonucunda isabetli tercihlerde bulunabilmesi açısından önemli bir yere sahiptir.
Söz&Kalem Dergisi | M.Furkan Aslan
Hukuk sistemlerinin temel amaçlarından biri, bireyin ve toplumun varlığını sürdürebilmesi için gerekli olan temel değerleri korumaktır. Can güvenliği, mülkiyet, aile ve neslin devamı, din ve vicdan özgürlüğü ile insanın akli ve zihinsel bütünlüğünün korunması, farklı dönem ve toplumlarda çeşitli hukuki düzenlemelerin konusu olmuştur. Bu bakımdan hukuk düşüncesi tarihinde, insan ve toplum hayatının devamlılığı açısından vazgeçilmez kabul edilen temel değerlerin belirlenmesi önemli bir mesele olarak ortaya çıkmaktadır.
İslam hukuk düşüncesinde bu mesele, makâsıdü’ş-şerîa anlayışı içerisinde ele alınmış ve özellikle klasik dönem hukukçuları tarafından sistematik hale getirilmiştir. Bu bağlamda ortaya çıkan zarûriyyât-ı hamse, genel olarak din, can, akıl, nesil ve malın korunmasını ifade etmektedir. Söz konusu beş unsur, insan hayatının ve toplumsal düzenin devamı açısından vazgeçilmez temel maslahatlar olarak kabul edilmektedir. Gelelim bu beş ilkeyi özetle açıklamaya:
1- Canın Korunması
Canın korunması, farklı hukuk sistemlerinde en belirgin biçimde karşılaşılan temel hukukî değerlerden biridir. Cinayet, öldürme, yaralama ve benzeri fiillerin çeşitli hukuk sistemlerinde yaptırıma bağlanması, insan hayatının hukuk tarafından korunmasının tarihsel açıdan oldukça yaygın olduğunu göstermektedir.
Bununla birlikte tarihî hukuk sistemlerinde can güvenliğinin herkes açısından eşit biçimde korunmadığı görülmektedir. Kölelik, vatandaşlık ayrımları, sosyal sınıflar ve doğuştan gelen statüler, insan hayatına verilen hukukî değerin kişiden kişiye farklılaşmasına neden olmuştur. Bazı hukuk sistemlerinde belirli sınıflara mensup kişilerin hayatı diğer kişilere göre daha düşük hukukî korumaya sahip olabilmiştir.
Modern hukuk sistemlerinde ise insanın doğuştan sahip olduğu haklar ve hukuk önünde eşitlik ilkelerinin kabul edilmesiyle can güvenliğinin daha genel ve eşitlikçi bir temele oturtulduğu görülmektedir. İnsan hakları anlayışının gelişmesiyle birlikte devletin, bireyin yaşam hakkını koruma yükümlülüğü daha açık biçimde ortaya çıkmıştır.
Bununla birlikte can güvenliğinin yalnızca bireyler arasındaki saldırılara karşı korunması yeterli değildir. Devletin sahip olduğu güç karşısında bireyi koruyacak hukukî ve anayasal mekanizmaların bulunması da önem taşımaktadır. Bu nedenle yaşam hakkının korunması, hem özel kişiler arasındaki ilişkiler hem de birey-devlet ilişkisi bakımından değerlendirilmelidir.
2- Malın Korunması
Mülkiyetin korunması da tarih boyunca farklı hukuk sistemlerinde karşılaşılan temel hukuki değerlerden biridir. Hırsızlık, gasp, yağma ve mülkiyete yönelik diğer ihlallerin cezalandırılması, mal güvenliğinin hukuk tarafından korunan önemli alanlardan biri olduğunu göstermektedir.
Tarihi hukuk sistemlerinde mülkiyet hakkının varlığı açık olmakla birlikte, bu hakkın kapsamı toplumdaki statü ve sınıflara göre değişebilmiştir. Kölelerin, kadınların veya belirli sosyal grupların mülkiyet hakları bazı hukuk sistemlerinde farklı biçimlerde düzenlenmiştir.
Modern hukuk sistemlerinde ise mülkiyet hakkı genel olarak temel hukukî haklardan biri olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte modern hukuk, mülkiyeti mutlak ve sınırsız bir hak olarak görmemekte; kamu yararı, vergilendirme, kamulaştırma ve ekonomik düzenlemeler gibi çeşitli sebeplerle mülkiyet hakkına sınırlamalar getirebilmektedir.
Bu durum, malın korunmasının hukuk sistemlerinde önemli bir değer olduğunu göstermekle birlikte, bu korumanın hiçbir zaman mutlak nitelikte olmadığını da ortaya koymaktadır. Dolayısıyla mal emniyeti, diğer temel hukukî değerlerde olduğu gibi, toplumun ekonomik ve sosyal yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
3- Neslin Korunması
Zarûriyyât-ı hamse içerisinde yer alan neslin korunması, aile kurumunun, evlilik ilişkilerinin ve soy bağının hukuk tarafından korunmasıyla yakından ilişkilidir. Tarihi hukuk sistemlerinde aile ve neslin devamına yönelik çok sayıda düzenleme bulunmaktadır. Evlilik, boşanma, miras, soy bağı ve çocukların statüsü gibi konular çeşitli hukuk sistemlerinde ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Bu düzenlemeler, toplumun devamlılığı açısından aile ve neslin önemli görüldüğünü göstermektedir.
Modern hukuk sistemlerinde ise aile ve birey ilişkilerine ilişkin anlayış önemli ölçüde değişmiştir. Evlilik dışı birlikteliklerin hukukî statüsü, boşanma hukukunun gelişmesi, bireysel özgürlüklerin genişlemesi ve farklı aile biçimlerinin hukuk tarafından tanınması, neslin korunması kavramının klasik hukuk anlayışından farklı biçimde ele alınmasına neden olmuştur.
Burada dikkat edilmesi gereken temel husus, “neslin korunması” kavramının yalnızca belirli bir aile modelinin korunması şeklinde anlaşılmaması gerektiğidir. Modern hukuk açısından çocukların üstün yararı, soy bağı, aile içi güvenlik, çocukların fiziksel ve psikolojik bütünlüğü ve aile hayatına saygı gibi unsurlar da neslin korunması kapsamında değerlendirilebilir.
Bu nedenle neslin korunması konusunda tarihi ve modern hukuk sistemlerini karşılaştırırken yalnızca evlilik ve aile alanındaki düzenlemelere değil, çocukların ve aile bireylerinin hukuki statüsüne ilişkin düzenlemelere de bakılması gerekir.
4- Dinin Korunması
Dinin korunması, zarûriyyât-ı hamse içerisinde kavramsal açıdan en fazla tartışmaya açık alanlardan biridir. Bunun temel nedeni, “dinin korunması” ifadesinin hangi anlamda kullanıldığının hukuki değerlendirmeyi doğrudan etkilemesidir.
Eğer dinin korunması belirli bir dinin, özellikle İslam dininin korunması anlamında ele alınırsa, İslam hukuku dışındaki hukuk sistemlerinde aynı nitelikte bir korumanın bulunduğunu söylemek güçleşmektedir. Buna karşılık dinin korunması, bireyin din ve vicdan özgürlüğünün güvence altına alınması şeklinde anlaşılırsa, farklı hukuk sistemlerinde bunun çeşitli örneklerine rastlamak mümkündür.
Tarihi toplumlarda din ile devlet ve hukuk arasındaki ilişki çoğu zaman günümüzden farklı olmuştur. Dini inançlar kimi hukuk sistemlerinde devlet düzeninin temelini oluştururken, farklı inançlara sahip kişilerin hukuki statüsü de buna göre belirlenmiştir. Modern hukuk sistemlerinde ise özellikle din ve vicdan özgürlüğünün gelişmesiyle birlikte devletin belirli bir inancı korumasından ziyade bireyin inanç özgürlüğünü güvence altına alması anlayışı öne çıkmıştır. Bu nedenle din emniyetinin farklı hukuk sistemlerindeki karşılaştırmalı değerlendirmesinde, “dinin korunması” ile “din özgürlüğünün korunması” arasındaki farkın açık biçimde ortaya konulması gerekmektedir.
5- Aklın Korunması
İslam hukukunda aklın korunması, insanın doğru düşünme, muhakeme etme ve bu muhakeme sonucunda isabetli tercihlerde bulunabilmesi açısından önemli bir yere sahiptir. Bu çerçevede aklın sağlıklı işleyişini bozabilecek unsurların ortadan kaldırılması amaçlanmıştır. Sihir, kişinin normal düşünme ve değerlendirme sürecini etkileyerek aklın işlevini zedeleyen bir unsur olarak görülmüş ve bu nedenle yasaklanmıştır.
Sihrin mahiyeti konusunda İslam âlimleri arasında farklı görüşler bulunmakla birlikte, İslam hukukunda sihirbazlara ağır cezalar öngörülmüştür. Bunun yanında yalan ve asılsız haberlerin yayılması da aklın korunması açısından sakıncalı kabul edilmiştir. Çünkü sağlıklı bir karar verebilmek, doğru ve güvenilir bilgilere dayanmayı gerektirir.
Özellikle toplum içinde hızla yayılan söylentiler, insanların olayları doğru değerlendirmesini zorlaştırır ve yanlış kararların ortaya çıkmasına yol açar. Bu sebeple Kur’an’ı Kerim, haberlerin doğruluğunun araştırılmasını ve doğrulanmamış bilgilerin yayılmamasını istemektedir. Böylece İslam hukuku, aklı hem destekleyici hem de onu zedeleyen unsurları önleyici düzenlemelerle korumayı amaçlamıştır.
Yukarıdaki değerlendirmeler, zarûriyyât-ı hamsenin genel bir tanımının özet şeklinde sunulmasıdır. Zarûriyyât-ı hamse, İslam hukuk düşüncesinin insan ve toplum hayatına ilişkin temel amaçlarını açıklayan önemli bir hukuk doktrinidir. Din, can, akıl, nesil ve malın korunması şeklinde ifade edilen bu beş unsur, klasik İslam hukukçuları tarafından insan hayatının devamı açısından temel maslahatlar olarak kabul edilmiştir.
Dipnot: Konu ile ilgili daha detaylı bilgi edinmek adına, bu çalışmamızda referans edindiğimiz araştırmacı-yazar Dr. Aydın Dağlı hocamızın ‘’Geçmişten Günümüze Dünya Hukuk Sistemlerinde Zarûriyyât-ı Hamse’’ başlıklı doktora tezine başvurulabilir. Bizim bu çalışmamız, zaruriyyat-ı hamse kavramına mezkur tezi referans edinerek bir açıklama getirmektir. Oldukça hacimli olan doktora tezini özetleme gayesi güdülmemiştir.